Hvað fær Ísland frá ESB?

Þessir sjóðir (ERDF, ESF+, Cohesion Fund) eru stærsti einstaki liður ESB-fjárhagsáætlunarinnar – um 35% af heildarfjárhagsáætluninni. Meginhlutinn er hannaður til að jafna þróunarmun milli ríkja.

Samheldnisjóðurinn (Cohesion Fund) er eingöngu aðgengilegur ríkjum þar sem VÞT á mann er undir 90% af ESB-meðaltali – Ísland uppfyllir það ekki og fær ekkert. ERDF og ESF+ greiða hins vegar til allra svæða, þar á meðal „þróaðri svæða" (VLF á mann yfir ESB-meðaltali). Danmörk, sem er alfarið í þeim flokki, fær ~€52 m./ári úr ERDF+ESF+.Framkvæmdastjórnin samþykkti €808 m. samstarfssamning við Danmörk 2021–2027: €247 m. ERDF + €120 m. ESF+ = €367 m. ÷ 7 ár ≈ €52 m./ári. Danmörk hefur ~5,9 milljónir íbúa.
Heimild: EC – Denmark Partnership Agreement Skalað á Ísland (~389.444 íbúar) gæfi það ~€3–5 m. á ári – mjög lítið miðað við heildarframlagið.

ESB-meðaltal VLF á mann er um €41.600 (2025)VLF á mann í ESB-27 árið 2025 (nafnvirði í evrum á markaðsverði).
Heimild: Verg landsframleiðsla ESB 2025. VLF á mann á Íslandi er ~€86.563 (12,7 m. kr.)Hagstofa Íslands: VLF 4.956 ma. kr. (2025) ÷ 389.444 íbúar = 12.724.800 kr./mann ÷ 147 EUR/ISK = €86.563.
Heimild: Hagstofa – Þjóðhagsreikningar – um 208% af ESB-meðaltali. Ísland uppfyllir ekki skilyrði Samheldnisjóðsins og fær einungis lágmarksframlag úr ERDF/ESF+ sem „þróað svæði".

CAP (Common Agricultural Policy) greiðir beingreiðslur til bænda á grundvelli styrkhæfs landbúnaðarlandsEligible agricultural area skv. gr. 4 í reglugerð (ESB) 2021/2115: ræktað land, varanlegt graslendi og varanlegar ræktanir sem uppfylla skilyrði um virka landnotkun. Aðildarríki skilgreina nánar í CAP Strategic Plan.
Heimild: Reglugerð (ESB) 2021/2115, gr. 4 (e. eligible agricultural area). Helmingur beingreiðslurammans fer í BISS (Basic Income Support for Sustainability)Gr. 21–28 í reglugerð (ESB) 2021/2115. BISS leysti SAPS/BPS af hólmi 2023 og er stærsti einstaki liður Stoðar I (Pillar 1) – um helmingur af heildarbeingreiðsluramma hvers ríkis.
Heimild: EC – Basic Income Support – árlega greiðslu á hektara sem skv. reglugerð ESB er að lágmarki €200/ha árið 2023 og hækkar í €215/ha árið 2027Reglugerð (ESB) 2021/2115 setur lágmark á meðaltal BISS-greiðslna á hektara: €200/ha 2023, hækkar línulega í €215/ha 2027. Þetta er regluverkslegt gólf – ríki mega greiða meira en ekki minna.
Heimild: Reglugerð (ESB) 2021/2115, gr. 21–28.

Útfærsla annarra þátta er á forræði aðildarríkjanna: hluti fer í eco-schemesEco-schemes (gr. 31 í reglugerð (ESB) 2021/2115): valfrjálsar greiðslur til bænda fyrir umhverfisvænar aðgerðir umfram lágmarkskröfur. Aðildarríki verða að úthluta a.m.k. 25% af Stoð I í eco-schemes., dreifingargreiðslur (CRISS), tengdar greiðslur (CIS) og stuðning við svæði með náttúrulegar takmarkanir (ANC). Heildarheimild hvers ríkis er sögulega ákveðin og leiðrétt með ytri samleitniExternal convergence: ESB-aðferð til að jafna greiðslur á hektara milli landa. Ríki sem greiða undir 90% af ESB-meðaltali fá hækkun í átt að meðaltali, ríki sem greiða mest fá lækkun.
Heimild: European Parliament – Financing of the CAP (e. external convergence) til að jafna mun milli landa.

Finnland (~2,3 m. ha. styrkhæft land) fékk €2,61 ma. samþykkta í beingreiðslur fyrir 2023–2027Finland CAP Strategic Plan 2023–2027 samþykktur af framkvæmdastjórn ESB ágúst 2022. Heildarúthlutun beingreiðslna (Stoð I, EAGF): €2,61 ma. fyrir 5 ár → €522 m./ári. Finnland er besti samanburður við Ísland: svipað loftslag, stutt vaxtartímabil, mikil beitarnotkun.
Heimild: EC – Finland CAP Strategic Plan 2023–27 – um €522 m. á ári, eða ~€227 á hektara að jafnaði. Ísland hefur um 200.000 ha. af landi sem talið er geta fallið undir styrkhæft landbúnaðarland – aðallega sauðfjárbeit og slægjur. Nákvæmt flatarmál og greiðsla á hektara ráðast af aðildarsamningi og ytri samleitni. Miðað við sambærilegar finnskar greiðslur á hektara: 200.000 × ~€227 ≈ €45 m./ári. Áætlaðar CAP-greiðslur til Íslands: €40–70 m. á ári (≈ 5,9 ma. kr.–10,3 ma. kr.).

Engin mótframlög Íslands. Beingreiðslur Stoðar I (Pillar 1) eru að fullu fjármagnaðar úr fjárhagsáætlun ESBReglugerð (ESB) 2021/2116 (Horizontal Regulation): EAGF (European Agricultural Guarantee Fund) fjármagnar Stoð I að 100% úr fjárhagsáætlun ESB. Engin krafa um þjóðlegt mótframlag fyrir beingreiðslur.
Heimild: Reglugerð (ESB) 2021/2116 · EP Fact Sheets – Financing of the CAP. Mótframlög aðildarríkja koma fyrst til sögunnar í Stoð II (byggðaþróun, EAFRD)European Agricultural Fund for Rural Development (EAFRD) – Pillar 2 í CAP. Krefst þjóðlegs mótframlags (að jafnaði 20–57% af heildarverkefnaupphæð, breytilegt eftir svæði og verkefni). EAFRD er ekki innifalið í €40–70 m. áætluninni hér að ofan.
Heimild: EC – Rural Development, sem er ekki innifalin í þessari áætlun. Þetta er sérstaða CAP – flest önnur stór útgjaldaprógrömm ESB krefjast samfjármögnunar.

Mikilvægt: CAP-greiðslur koma að hluta í staðinn fyrir núverandi íslenskan landbúnaðarstuðning. Þetta er því ekki að öllu leyti nýtt fjármagn heldur að hluta tilfærsla á fjármögnun frá íslenska ríkinu yfir á ESB.

Ísland er samstarfsríki (associated country) í Horizon Europe og greiðir árlegt framlag sem miðast við hlutfall af heildar-VLF EESEES/EFTA-ríkin greiða samanlagt ~2,9% af fjárhagsáætlun Horizon Europe (€95,5 ma. / 7 ár ≈ €13,6 ma./ári). Ísland er ~5,8% af VLF EFTA-ríkjanna þriggja → ~€23 m./ári (3,4 ma. kr.) til Horizon Europe. Noregur greiðir ~€370 m./ári (94%) og Liechtenstein tekur ekki þátt.
Heimild: EFTA – EU Programmes Participation. Í staðinn geta íslenskar rannsóknastofnanir keppt um styrki á jafnréttisgrundvelli við ESB-aðildarríki.

Í Horizon 2020 (2014–2020) fengu íslenskir aðilar yfir €144 m. í beina styrkiRannís: „rúmlega 144 milljónum evra" í beina styrki til íslenskra aðila á tímabilinu. Á höfðatölu námu styrkir €393,7 á hvern Íslending – hæst allra samanburðarlanda (Danmörk, Finnland, Noregur, Svíþjóð, Írland, Lúxemborg, Malta). Heildarfjárfesting ESB í verkefnum með íslenskri þátttöku var ~€1,3 ma.
Heimild: Rannís – Þátttaka Íslands í samstarfsáætlunum ESB 2014–2020 – eða €393 á hvern Íslending, langt yfir öllum samanburðarlöndum. Árangurshlutfall íslenskra umsókna í Horizon Europe er yfir 20%Hlutfall styrkumsókna sem hljóta samþykki. Meðaltal Horizon Europe er 15,9% (PNO Innovation, maí 2023).
Heimildir: Rannís ársskýrsla 2023 · PNO Innovation – Success rates – yfir meðaltali (~16%). Samsvarandi tölur fyrir Horizon Europe (2021–2027) eru aðgengilegar á Horizon Europe Country Profiles Framkvæmdastjórnarinnar.

Sem aðildarríki fengi Ísland atkvæðisrétt um forgangsröðun og fjárveitingar áætlunarinnar en breytingin í fjárstreymi yrði lítil þar sem aðgangur að styrkjum er þegar tryggður. Noregur er besti samanburðurinnNoregur er samstarfsríki Horizon Europe og greiðir hlutfallslega framlag miðað við VLF. Norskir þátttakendur hafa keppt um ~€1 ma. til þessa úr Horizon Europe. Liechtenstein er hins vegar ekki samstarfsríki – það hefur kosið að standa utan við Horizon Europe.
Heimild: Noregs rannsóknaráð – Horizon Europe
EC – List of Participating Countries: EES-ríki utan ESB með fulla aðkomu að Horizon Europe án aðildar.

Ísland tekur þátt í 12 af 15 samstarfsáætlunum ESB á tímabilinu 2021–2027Ísland tekur þátt í: Horizon Europe, Digital Europe, LIFE, Erasmus+, European Solidarity Corps, ESF+/EaSI, Single Market Programme, RescEU, European Space Programme, Creative Europe, EU4Health og InvestEU. Þrjár áætlanir til viðbótar (European Defence Fund, ASAP, EDIRPA) eru einungis opnar Noregi.
Heimild: EFTA – EU Programmes with EEA EFTA Participation – þar á meðal Erasmus+, Creative Europe, InvestEU og Single Market Programme. Ísland greiðir framlag og fær styrki á jafnréttisgrundvelli við ESB-aðildarríki. Full ESB-aðild myndi ekki opna aðgang að þessum áætlunum þar sem hann er þegar tryggður.