Fullveldi & rödd IV · EES vs ESB

Við færðum áhrif á móti formlegu atkvæði

Utanríkismál · Samningsréttur · Löggjafarvald · CSDP

Ísland tekur nú þegar við um 75% af löggjöf ESB í gegnum EES – án atkvæðaréttar. Aðild myndi gefa formlegt sæti við borðið. En hversu mikið vægi hefur 1 af 28 atkvæðum í ráðherraráðinu?

Áhætta
  • Sérsamningar við Kína, Bretland o.fl. takmarkast
  • Formleg svigrúm á sviðum utan EES í dag hverfa
  • Löggjöf frá Brussel án neitunarvald á fleiri sviðum
  • Þróun í átt að meirihlutaákvörðunum í utanríkismálum
  • Skuldbindingar í varnarmálum sem Ísland ræður ekki yfir
Tækifæri
  • Atkvæði í ráðherraráðinu
  • Sæti við borðið þar sem reglur verða til
  • Formlegur varnarsáttmáli (CSDP)
  • Aðgangur að Evrópuþinginu og dómstólnum
Lykilatriði: Hvort röddin skipti raunverulegu máli – eða aðeins formlegu.
01

EES-staðan í dag – löggjöf án atkvæðaréttar

Fax democracy · 10.000+ gerðir innleiddar · Áhrif án formlegar raddar

Ísland er þegar skuldbundið til að innleiða um 75% af löggjöf ESB í gegnum EES-samninginn.[1] Frá undirritun samningsins hafa yfir 10.000 ESB-gerðir verið teknar upp í hann.[2] Þetta þýðir að mikið af þeim reglum sem stjórna íslensku efnahagslífi eru settar í Brussel – en Ísland situr ekki við borðið þar sem þær eru mótaðar.

EES-samningurinn veitir Íslandi „tillögurétt og málfrelsi" í undirbúningsnefndum – en ekki atkvæðisrétt þegar endanlegar ákvarðanir eru teknar.[3] Þetta er kallað „fax democracy": reglur eru sendar til innleiðingar en Ísland getur ekki hafnað þeim án þess að brjóta samninginn.
Hlutfall ESB-löggjafar sem Ísland tekur þegar upp (EES)
Innri markaður
~100%
Heildarhlutfall
~75%
Utan EES
Fiskveiðar, skattar, utanríkismál...

Við aðild myndi hlutfallið hækka í nær 100% – en Ísland fengi formlegt atkvæði. Spurningin er hvort þetta atkvæði sé í raun gagnlegt miðað við þau svigrúm sem tapast.

  1. Utanríkisráðuneytið – EES-skýrsla nr. 15 „Gengið til góðs" (2018)
  2. EES-samningurinn (EUR-Lex CELEX 21994A0103) – stofnsáttmáli 1994
  3. EFTA – EEA Agreement & decision-shaping (tillögurétt án atkvæðisréttar)
02

Samningsréttur – hvað tapast

Fríverslunarsamningar · Kína · Bretland · EFTA

Utan ESB hefur Ísland sjálfstæðan samningsrétt í viðskiptamálum. ESB semur hins vegar fyrir hönd allra aðildarríkja um fríverslun, tollamál, þjónustuviðskipti, hugverkarétt og fiskveiðar.[1]

Raunverulegt dæmi

Fríverslunarsamningur Íslands og Kína

Ísland er eina Evrópuríkið með gilt fríverslunarsamning við Kína. Samningurinn, sem tók gildi 2014, gefur íslenskum fyrirtækjum sérstakan aðgang að kínverska markaðnum.[2] Aðild að ESB myndi fella þennan samning niður – og ESB hefur enn ekki lokið eigin samningi við Kína.

Raunverulegt dæmi

EFTA-fríverslunarsamningar – 30+ lönd

EFTA hefur gert yfir 30 fríverslunarsaminga sem ná til 45 ríkja.[3] Ísland getur einnig gert sína eigin samninga beint. Við aðild að ESB yrðu þessir samningar lagðir af og ESB-samningarnir yrðu gildandi – með þeirri pólitísku sýn sem ESB setur fram.

Þróun innan ESB Innan ESB er umræða um að fara frá einróma samþykki yfir í meirihlutaatkvæðagreiðslur í utanríkismálum.[4] Ef sú þróun heldur áfram myndi Ísland geta orðið skuldbundið í utanríkismálum sem það hefur greint sig frá – eins og gerðist með Ungverjaland og Pólland í flóttamannamálum.
  1. TFEU 3. gr. (1)(e) – sameiginleg viðskiptastefna er á einkavaldsviði ESB
  2. Stjórnarráðið – Fríverslunarsamningur Íslands og Kína (gildi 1. júlí 2014)
  3. EFTA – Free Trade Agreements (30+ samningar, 45 ríki)
  4. TEU 31. gr. – einróma samþykki í CFSP og umræða um „passerelle"-ákvæði (Art. 31(3))
03

Varnarmál og öryggisstefna

CSDP · NATO · Sameiginlegur her · Skuldbindingar

ESB er ekki hernaðarbandalag í hefðbundnum skilningi og getur ekki fyrirskipað hernaðaraðgerðir. En í gegnum sameiginlegu öryggis- og varnarmálastefnuna (CSDP) er stigið inn á svið sem áður var alfarið í höndum aðildarríkja.[1]

Formlegur varnarsáttmáli Ísland er þegar aðili að NATO, sem veitir öflugari varnartryggingu en CSDP. En formleg þátttaka í CSDP myndi gefa Íslandi rödd í samræmingu evrópskrar öryggisstefnu – sem fer vaxandi í þýðingu eftir 2022.
Þróun í átt að sameiginlegum her Macron, Sánchez og fleiri leiðtogar hafa talað opið fyrir sameiginlegum her ESB. Þetta er enn fjarri – en stefnan er skýr. Ísland, sem er eina NATO-ríkið án eigin hers, myndi þurfa að taka afstöðu til skuldbindinga sem eru enn óljósar.

Aðildarríki hafa forræði yfir eigin herafla – en ákvarðanir um sameiginlegar aðgerðir þurfa samhljóða samþykki.[2] Þetta þýðir í raun neitunarvald, sem er einn af örfáum stöðum þar sem lítið ríki getur stoppað sameiginlega stefnu.

  1. TEU 42.–46. gr. – Common Security and Defence Policy (CSDP)
  2. Lissabon-sáttmálinn 2007/2009 – einróma samþykki á sviði CFSP/CSDP (TEU 31. gr.)
Lykilspurning

Hvort röddin skipti raunverulegu máli – eða aðeins formlegu?

Ísland myndi fá 1 af 27 atkvæðum í ráðherraráðinu – þar sem Þýskaland, Frakkland og Spánn hafa hvað mest vægi. Á sviðum eins og fiskveiðar, þar sem hagsmunir Suður-Evrópu og Norður-Evrópu ganga þvert á hvorn annan, er erfitt að sjá hvernig íslenska atkvæðið myndi ráða úrslitum.

Á móti: EES-staðan í dag þýðir að Ísland tekur þegar við löggjöfinni – bara án þess að hafa getað mótað hana. Hvort 1/27 hlutdeild í lagasetningunni sé betri en ekkert hlutfall er raunveruleg spurning – en svarið er ekki sjálfgefið já.