Fullveldi & rödd IV · EES vs ESB

Við færðum áhrif á móti formlegu atkvæði

Utanríkismál · Samningsréttur · Löggjafarvald · CSDP

Ísland tekur nú þegar við um 75% af löggjöf ESB í gegnum EES — án atkvæðaréttar. Aðild myndi gefa formlegt sæti við borðið. En hversu mikið vægi hefur 1 af 28 atkvæðum í ráðherraráðinu?

Áhætta

Sérsamningar við Kína, Bretland o.fl. takmarkast
Formleg svigrúm á sviðum utan EES í dag hverfa
Löggjöf frá Brussel án neitunarvald á fleiri sviðum
Þróun í átt að meirihlutaákvörðunum í utanríkismálum
Skuldbindingar í varnarmálum sem Ísland ræður ekki yfir

Tækifæri

Atkvæði í ráðherraráðinu
Sæti við borðið þar sem reglur verða til
Formlegur varnarsáttmáli (CSDP)
Aðgangur að Evrópuþinginu og dómstólnum

Lykilatriði: Hvort röddin skipti raunverulegu máli — eða aðeins formlegu.

EES-staðan í dag — löggjöf án atkvæðaréttar

Fax democracy · 10.000+ gerðir innleiddar · Áhrif án formlegar raddar

Ísland er þegar skuldbundið til að innleiða um 75% af löggjöf ESB í gegnum EES-samninginn. Frá undirritun samningsins hafa yfir 10.000 ESB-gerðir verið teknar upp í hann. Þetta þýðir að mikið af þeim reglum sem stjórna íslensku efnahagslífi eru settar í Brussel — en Ísland situr ekki við borðið þar sem þær eru mótaðar.

EES-samningurinn veitir Íslandi „tillögurétt og málfrelsi" í undirbúningsnefndum — en ekki atkvæðisrétt þegar endanlegar ákvarðanir eru teknar. Þetta er kallað „fax democracy": reglur eru sendar til innleiðingar en Ísland getur ekki hafnað þeim án þess að brjóta samninginn.

Hlutfall ESB-löggjafar sem Ísland tekur þegar upp (EES)

Innri markaður

~100%

Heildarhlutfall

~75%

Utan EES

Fiskveiðar, skattar, utanríkismál...

Við aðild myndi hlutfallið hækka í nær 100% — en Ísland fengi formlegt atkvæði. Spurningin er hvort þetta atkvæði sé í raun gagnlegt miðað við þau svigrúm sem tapast.

[EES-skýrsla 15 — Gengið til góðs, 2015] · [EES-samningurinn, stofnsáttmáli 1994]

Samningsréttur — hvað tapast

Fríverslunarsamningar · Kína · Bretland · EFTA

Utan ESB hefur Ísland sjálfstæðan samningsrétt í viðskiptamálum. ESB semur hins vegar fyrir hönd allra aðildarríkja um fríverslun, tollamál, þjónustuviðskipti, hugverkarétt og fiskveiðar.

Raunverulegt dæmi

Fríverslunarsamningur Íslands og Kína

Ísland er eina Evrópuríkið með gilt fríverslunarsamning við Kína. Samningurinn, sem tók gildi 2014, gefur íslenskum fyrirtækjum sérstakan aðgang að kínverska markaðnum. Aðild að ESB myndi fella þennan samning niður — og ESB hefur enn ekki lokið eigin samningi við Kína.

Raunverulegt dæmi

EFTA-fríverslunarsamningar — 30+ lönd

EFTA hefur gert yfir 30 fríverslunarsaminga sem ná til 45 ríkja. Ísland getur einnig gert sína eigin samninga beint. Við aðild að ESB yrðu þessir samningar lagðir af og ESB-samningarnir yrðu gildandi — með þeirri pólitísku sýn sem ESB setur fram.

Þróun innan ESB Innan ESB er umræða um að fara frá einróma samþykki yfir í meirihlutaatkvæðagreiðslur í utanríkismálum. Ef sú þróun heldur áfram myndi Ísland geta orðið skuldbundið í utanríkismálum sem það hefur greint sig frá — eins og gerðist með Ungverjaland og Pólland í flóttamannamálum.

[CFSP — Common Foreign and Security Policy] · [ESB-bókin, kafli 8] · [EFTA.int — fríverslunarsamningar]

Varnarmál og öryggisstefna

CSDP · NATO · Sameiginlegur her · Skuldbindingar

ESB er ekki hernaðarbandalag í hefðbundnum skilningi og getur ekki fyrirskipað hernaðaraðgerðir. En í gegnum sameiginlegu öryggis- og varnarmálastefnuna (CSDP) er stigið inn á svið sem áður var alfarið í höndum aðildarríkja.

Formlegur varnarsáttmáli Ísland er þegar aðili að NATO, sem veitir öflugari varnartryggingu en CSDP. En formleg þátttaka í CSDP myndi gefa Íslandi rödd í samræmingu evrópskrar öryggisstefnu — sem fer vaxandi í þýðingu eftir 2022.

Þróun í átt að sameiginlegum her Macron, Sánchez og fleiri leiðtogar hafa talað opið fyrir sameiginlegum her ESB. Þetta er enn fjarri — en stefnan er skýr. Ísland, sem er eina NATO-ríkið án eigin hers, myndi þurfa að taka afstöðu til skuldbindinga sem eru enn óljósar.

Aðildarríki hafa forræði yfir eigin herafla — en ákvarðanir um sameiginlegar aðgerðir þurfa samhljóða samþykki. Þetta þýðir í raun neitunarvald, sem er einn af örfáum stöðum þar sem lítið ríki getur stoppað sameiginlega stefnu.

[CSDP — Common Security and Defence Policy] · [Lissabonsáttmálinn 2009]

Lykilspurning

Hvort röddin skipti raunverulegu máli — eða aðeins formlegu?

Ísland myndi fá 1 af 27 atkvæðum í ráðherraráðinu — þar sem Þýskaland, Frakkland og Spánn hafa hvað mest vægi. Á sviðum eins og fiskveiðar, þar sem hagsmunir Suður-Evrópu og Norður-Evrópu ganga þvert á hvorn annan, er erfitt að sjá hvernig íslenska atkvæðið myndi ráða úrslitum.

Á móti: EES-staðan í dag þýðir að Ísland tekur þegar við löggjöfinni — bara án þess að hafa getað mótað hana. Hvort 1/27 hlutdeild í lagasetningunni sé betri en ekkert hlutfall er raunveruleg spurning — en svarið er ekki sjálfgefið já.