Landbúnaður V · CAP

Finnland og Svíþjóð sögðu já. Landbúnaðurinn þeirra greiddi verðið.

Sameiginleg landbúnaðarstefna · CAP · Norðlægar aðstæður

Íslenskur landbúnaður er í grundvallaratriðum ólíkur landbúnaði Mið- og Suður-Evrópu. Fordæmi norðlægu ríkjanna sýnir hvert þróunin stefnir — þrátt fyrir sérréttindi.

Áhætta
  • Samkeppni frá ódýrari framleiðslu sunnar í álfunni
  • Afnám tollverndar á landbúnaðarafurðum
  • CAP-reglur mótaðar í Brussel, ekki í Reykjavík
  • Grænn sáttmáli eykur kostnað án fullnægjandi bóta
  • Úkraína-þátturinn raskar CAP verulega ef aðild verður
Tækifæri
  • CAP-styrkir — yfir þriðjungur fjárlaga ESB
  • Tollfrjáls aðgangur að innri markaði
  • Sérstuðningur norðlægs landbúnaðar (62°-fordæmið)
  • Dreifbýlisþróunarsjóðir
Lykilatriði: Hvort CAP-styrkir vegi upp á móti samdrætti sem fylgir samkeppni og regluveldi — eins og reynsla Finnlands og Svíþjóðar bendir til.
01

CAP — þriðjungur fjárlaga, lítið svigrúm

Common Agricultural Policy · 1962 · Sameiginlegt valdsvið

Sameiginlega landbúnaðarstefnan (CAP) er einn stærsti og kostnaðarsamasti málaflokkur ESB — yfir þriðjungur af sameiginlegum fjárlögum sambandsins rennur til hennar. En þrátt fyrir þennan fjárstyrk er svigrúmið þröngt: landbúnaðarmál eru á sameiginlegu valdsviði ESB og aðildarríkjanna, en þar sem ESB hefur þegar sett mörg lög er orðið lítið svigrúm fyrir þjóðþingin.

Hvert aðildarríki skal gera áætlun um hvernig það hyggst ná markmiðum ESB í landbúnaði. Áætlunin er háð samþykki framkvæmdastjórnar ESB. Hyggist aðildarríki styrkja landbúnað sinn á þann hátt sem Brussel telur ekki uppfylla sameiginleg markmið, er gripið inn í.

Á síðustu árum hefur áherslan færst yfir í svokallaðar vistkerfisáætlanir — stór hluti beinna greiðslna til bænda er nú háður skilyrðum um umhverfis- og loftslagsmál. Bændur um alla Evrópu hafa mótmælt þessum breytingum og telja kröfurnar vera óraunhæfar og settar fram án raunverulegs samráðs.

Úkraína-þátturinn Úkraína er eitt öflugasta landbúnaðarland Evrópu með gríðarlegan útflutning á korni, olíufræi og alifuglum. Verði af aðild Úkraínu mun það kalla á róttæka endurskoðun á CAP. Reynslan af tímabundnum tollfrjálsum innflutningi þaðan eftir 2022 sýndi að jafnvel takmarkað magn getur leitt til mótmæla bænda og markaðstruflunar. Þróunin er óviss — og á Íslandi yrðum við bundin af niðurstöðunni.
[CAP Regulation — Common Agricultural Policy 1962, endurskoðuð 2023] · [ESB-bókin, kafli 6]
02

Fordæmið — Finnland og Svíþjóð

Aðild 1995 · Norðlægar aðstæður · 62°-sérreglurnar

Þegar Finnland og Svíþjóð gengu í ESB árið 1995 var talin hætta á að landbúnaðurinn á norðlægum slóðum myndi leggjast af vegna samkeppni frá hagfelldari framleiðslu sunnar í álfunni. ESB féllst á sérstyrki norðan 62. gráðu — með skilyrðum um fjárhæðir, framleiðslutengingu og reglubundna endurskoðun.

Fordæmi — Finnland eftir aðild 1995

~330 milljón evra á ári — og framleiðsla dróst samt saman

Þrátt fyrir kröftugan stuðning finnska ríkisins hefur framleiðslan norðan 62. gráðu dregist saman um 20–30% frá inngöngu í ESB. Greinin er orðin sérhæfðari og fábreyttari. Búum hefur fækkað verulega.

Fordæmi — Svíþjóð eftir aðild 1995

Minni stuðningur — meiri samdráttur

Framleiðsla í Svíþjóð dróst saman um 30–40%, einna mest í kornrækt og kjötframleiðslu. Búum fækkað um 50–60% en þau sem eftir standa hafa stækkað. Mjólkurframleiðsla stóð betur en aðrar greinar.

Samdráttur í landbúnaðarframleiðslu eftir aðild að ESB
Finnland
20–30%
Svíþjóð
30–40%
Búum fækkað
50–60%

Ísland er norðar en bæði Finnland og Svíþjóð. Íslenskur landbúnaður — sauðfjárrækt, mjólkurframleiðsla, hrossarækt — er sérhæfður og háður veðurfari sem er ólíkt meginlandi Evrópu. Sérstuðningur norðan 62° er ekki varanlegur réttur, heldur hluti reglna sem ESB getur endurskoðað.

[ESB-bókin, kafli 6 — Landbúnaður á norðlægum slóðum] · [CAP-tölur Eurostat]
03

CAP-styrkir — hvað gæti Ísland fengið?

Beingreiðslur · Dreifbýlisþróun · Tollvernd á innri markaði

CAP skiptist í tvær stoðar: beingreiðslur til bænda (stoð I) og dreifbýlisþróun (stoð II). Við aðild myndi Ísland eiga rétt á hlutdeild í báðum. Nákvæmar upphæðir hefðu ráðist af samningaviðræðum — og Ísland er mjög lítið ríki miðað við heildina.

Tollvernd á innri markaði ESB heldur uppi tollum upp á 20–40% á landbúnaðarafurðir frá ríkjum utan sambandsins. Við aðild myndu íslenskar afurðir njóta sömu verndar inni á markaðnum — en íslenskur landbúnaður myndi einnig þurfa að keppa án verndar á heimamarkaðnum.
Greco sáttmálinn og „Farm to Fork" Núverandi tímabil CAP (2023–2027) er nátengt Grænum sáttmála Evrópu. Stór hluti styrkja er nú háður skilyrðum um minnkun á notkun varnarefna, áburðar og losun. Þessir skilyrðar auka rekstrarkostnað og hafa valdið mótmælum bænda um alla Evrópu. Ísland myndi vera bundið af sömu kröfum.
[CAP 2023–2027 — European Green Deal tengsl] · [Eurostat — Agricultural subsidies by member state]
Lykilspurning

Hvort CAP-styrkir vegi upp á móti samdrætti sem fylgir samkeppni og regluveldi?

Fordæmi Finnlands og Svíþjóðar gefur til kynna að svarið sé nei — að minnsta kosti ekki að fullu. Þrátt fyrir sérstyrki og norðlægar sérreglur dróst landbúnaðurinn saman um 20–40% og búum fækkað um helming.

Íslenskur landbúnaður er þó ekki einungis atvinnugrein — hann er hluti af byggðamynstri landsins, menningararfi og matvælaöryggi. Þessir þættir mælast ekki í CAP-styrkjum.