Landbúnaður V · CAP

Finnland og Svíþjóð sögðu já. Landbúnaðurinn þeirra greiddi verðið.

Sameiginleg landbúnaðarstefna · CAP · Norðlægar aðstæður

Íslenskur landbúnaður er í grundvallaratriðum ólíkur landbúnaði Mið- og Suður-Evrópu. Fordæmi norðlægu ríkjanna sýnir hvert þróunin stefnir, þrátt fyrir sérréttindi.

Áhætta
  • Samkeppni frá ódýrari framleiðslu sunnar í álfunni
  • Afnám tollverndar á landbúnaðarafurðum
  • CAP-reglur mótaðar í Brussel, ekki í Reykjavík
  • Grænn sáttmáli eykur kostnað án fullnægjandi bóta
  • Úkraína-þátturinn raskar CAP verulega ef aðild verður
Tækifæri
  • CAP-styrkir, um þriðjungur fjárlaga ESB
  • Tollfrjáls aðgangur að innri markaði
  • Sérstuðningur norðlægs landbúnaðar (62°-fordæmið)
  • Dreifbýlisþróunarsjóðir
Lykilatriði: Hvort CAP-styrkir vegi upp á móti samdrætti sem fylgir samkeppni og regluveldi, eins og reynsla Finnlands og Svíþjóðar bendir til.
01

CAP: um þriðjungur fjárlaga, lítið svigrúm

Common Agricultural Policy · 1962 · Sameiginlegt valdsvið

Sameiginlega landbúnaðarstefnan (CAP) er einn stærsti og kostnaðarsamasti málaflokkur ESB; um þriðjungur af langtímafjárlögum sambandsins (MFF 2021–2027), eða um 32%, rennur til hennar, um 25% sé NextGenerationEU talið með.[1] En þrátt fyrir þennan fjárstyrk er svigrúmið þröngt: landbúnaðarmál eru á sameiginlegu valdsviði ESB og aðildarríkjanna,[2] en þar sem ESB hefur þegar sett mörg lög er orðið lítið svigrúm fyrir þjóðþingin.

Hvert aðildarríki skal gera áætlun um hvernig það hyggst ná markmiðum ESB í landbúnaði. Áætlunin er háð samþykki framkvæmdastjórnar ESB.[3] Hyggist aðildarríki styrkja landbúnað sinn á þann hátt sem Brussel telur ekki uppfylla sameiginleg markmið, er gripið inn í.

Á síðustu árum hefur áherslan færst yfir í svokallaðar vistkerfisáætlanir – stór hluti beinna greiðslna til bænda er nú háður skilyrðum um umhverfis- og loftslagsmál.[3] Bændur um alla Evrópu hafa mótmælt þessum breytingum og telja kröfurnar vera óraunhæfar og settar fram án raunverulegs samráðs.

Úkraína-þátturinn Úkraína er eitt öflugasta landbúnaðarland Evrópu með gríðarlegan útflutning á korni, olíufræi og alifuglum. Verði af aðild Úkraínu mun það kalla á róttæka endurskoðun á CAP. Reynslan af tímabundnum tollfrjálsum innflutningi þaðan eftir 2022 sýndi að jafnvel takmarkað magn getur leitt til mótmæla bænda og markaðstruflunar.[4] Þróunin er óviss, og á Íslandi yrðum við bundin af niðurstöðunni.
  1. EC – Financing the CAP (~32% af MFF 2021–2027; ~25% sé NextGenerationEU talið með)
  2. TFEU 4. gr. (2)(d) – landbúnaður á sameiginlegu valdsviði ESB og aðildarríkja
  3. Reglugerð (ESB) 2021/2115 – CAP Strategic Plans (vistkerfisáætlanir + samþykki framkvæmdastjórnar)
  4. Reglugerð (ESB) 2022/870 – tímabundin tollfrelsi á úkraínskri landbúnaðarvöru (frá 2022)
02

Fordæmið: Finnland og Svíþjóð

Aðild 1995 · Norðlægar aðstæður · 62°-sérreglurnar

Þegar Finnland og Svíþjóð gengu í ESB árið 1995 var talin hætta á að landbúnaðurinn á norðlægum slóðum myndi leggjast af vegna samkeppni frá hagfelldari framleiðslu sunnar í álfunni. ESB féllst á sérstyrki norðan 62. gráðu, með skilyrðum um fjárhæðir, framleiðslutengingu og reglubundna endurskoðun.[1]

Fordæmi: Finnland eftir aðild 1995

~290 milljón evra á ári í norðurstuðning, og búum fækkaði samt um nær 60%

Þrátt fyrir kröftugan stuðning finnska ríkisins (um 290 m€ á ári í norðurstuðning) hefur búum fækkað úr um 100.000 árið 1995 í um 42.000, eða nær 60%, og mjólkurkúm um nær þriðjung.[2] Heildarframleiðsla mjólkur hefur þó haldist nokkuð stöðug; greinin er orðin sérhæfðari og samþjappaðri.

Fordæmi: Svíþjóð eftir aðild 1995

Færri og stærri bú

Í Svíþjóð hefur búum fækkað um nær helming frá inngöngu og búfé, m.a. mjólkurkúm, fækkað, þótt kornrækt hafi haldist enda er Svíþjóð enn nettóútflytjandi korns.[3] Búin sem eftir standa hafa stækkað og greinin þjappast saman.

Fækkun búa og búfjár frá aðild að ESB 1995[2]
Finnland, búum fækkað
~58%
Svíþjóð, búum fækkað
~50%
Mjólkurkúm fækkað (FI)
~30%

Ísland (um 63–66°N) liggur norðar en byggð og landbúnaður Finnlands og Svíþjóðar, sem er að mestu sunnan 62. breiddargráðu, þótt Golfstraumurinn mildi veðurfar Íslands miðað við breiddargráðu. Íslenskur landbúnaður (sauðfjárrækt, mjólkurframleiðsla, hrossarækt) er sérhæfður og háður veðurfari sem er ólíkt meginlandi Evrópu. Sérstuðningur norðan 62° er ekki varanlegur réttur, heldur hluti reglna sem ESB getur endurskoðað.[1]

  1. EC – Specific aid for Northern Finland (aðildarlög 1994, 142. gr.); norðurstuðningur ~290 m€ á ári (sjá mmm.fi)
  2. Luke (Náttúruauðlindastofnun Finnlands) – búafjöldi og búfé 1995→ (úr ~100.000 búum í ~42.000)
  3. Statistics Sweden (SCB) / Jordbruksverket – búafjöldi og búfé Svíþjóðar 1995→
03

CAP-styrkir, hvað gæti Ísland fengið?

Beingreiðslur · Dreifbýlisþróun · Tollvernd á innri markaði

CAP skiptist í tvær stoðar: beingreiðslur til bænda (stoð I) og dreifbýlisþróun (stoð II).[1] Við aðild myndi Ísland eiga rétt á hlutdeild í báðum. Nákvæmar upphæðir hefðu ráðist af samningaviðræðum, og Ísland er mjög lítið ríki miðað við heildina.

Tollvernd á innri markaði ESB leggur verndartolla á landbúnaðarafurðir frá ríkjum utan sambandsins; meðaltalið er um 17% en á viðkvæmum vörum eins og mjólkurvörum (~32%) og kjöti geta tollar farið langt yfir 40%, og einstakir tollar allt að 100–170%.[2] Við aðild myndu íslenskar afurðir njóta sömu verndar inni á markaðnum, en íslenskur landbúnaður myndi einnig þurfa að keppa án sérstakrar verndar á heimamarkaðnum.
Græni sáttmálinn og „Farm to Fork" Núverandi tímabil CAP (2023–2027) er nátengt Grænum sáttmála Evrópu.[3] Stór hluti styrkja er nú háður skilyrðum um minnkun á notkun varnarefna, áburðar og losun.[4] Þessir skilyrðar auka rekstrarkostnað og hafa valdið mótmælum bænda um alla Evrópu. Ísland myndi vera bundið af sömu kröfum.
  1. Reglugerð (ESB) 2021/2115 – CAP Strategic Plans (Pillar I beingreiðslur + Pillar II byggðaþróun)
  2. EC TARIC – ytri tollskrá ESB (meðaltal ~17%; viðkvæmar vörur langt yfir 40%)
  3. Framkvæmdastjórn ESB – European Green Deal (rammi fyrir CAP 2023–2027)
  4. EC – Farm to Fork Strategy (varnarefni, áburður, losun)
Lykilspurning

Hvort CAP-styrkir vegi upp á móti samdrætti sem fylgir samkeppni og regluveldi?

Fordæmi Finnlands og Svíþjóðar gefur til kynna að svarið sé nei, að minnsta kosti ekki að fullu. Þrátt fyrir sérstyrki og norðlægar sérreglur fækkaði búum um nær helming og greinin þjappaðist saman.

Íslenskur landbúnaður er þó ekki einungis atvinnugrein, hann er hluti af byggðamynstri landsins, menningararfi og matvælaöryggi. Þessir þættir mælast ekki í CAP-styrkjum.