Sjávarútvegur I · CFP · EMFAF

Við myndum missa yfirráð yfir fiskimiðunum okkar

Sameiginleg fiskveiðistefna ESB · CFP · EMFAF

Sjávarútvegur er það svið ESB-aðildar þar sem Ísland hefur mest í húfi. Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB felur í sér að fiskveiðistjórnun er að verulegu leyti á forræði sambandsins. Ólíkt mörgum öðrum málaflokkum geta aðildarríki því ekki einhliða sett eigin reglur um nýtingu fiskistofna innan þess ramma.

Áhætta
  • Vald yfir kvótum færist til Brussel
  • Meginreglan um jafnan aðgang
  • Samningsstaða við Noreg, Grænland og Færeyjar breytist
  • Hlutfallslegur stöðugleiki er breytanlegur
  • Factortame-fordæmið: eignarhald útgerða
Tækifæri
  • Tollfrjáls aðgangur að innri markaði
  • EMFAF-styrkir
  • Rödd við gerð sameiginlegrar stefnunnar
Lykilatriði: Hvort samningaleið á borð við Noreg-fordæmið er raunverulega í boði – og á hvaða verði.
01

Einkavald ESB yfir fiskveiðistjórnun

CFP · Sameiginleg fiskveiðistefna · 12–200 sjómílur

Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB (CFP) felur í sér að verndun lífrænna auðlinda sjávar fellur undir einkavald sambandsins.[1] Þetta þýðir í reynd að aðildarríki geta ekki einhliða sett eigin meginreglur um stjórn fiskveiða utan þess ramma sem ESB ákveður. Ákvarðanir um heildarafla, kvóta og verndun fiskistofna eru teknar á vettvangi ESB, þótt aðildarríki komi að framkvæmd og úthlutun innan síns hlutar. Ekkert aðildarríki hefur fengið varanlega undanþágu frá sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni.

Meginreglan um jafnan aðgang felur í sér að fiskiskip frá ESB-ríkjum hafa aðgang að hafsvæðum og auðlindum sambandsins samkvæmt reglum sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar.[2] Frá þeirri reglu gildir þó sérstök undanþága fyrir fyrstu 12 sjómílurnar frá grunnlínum aðildarríkja, þar sem ríki mega takmarka veiðar við skip sem hafa hefðbundin tengsl við viðkomandi strandsvæði. Sú 12 sjómílna undanþága hefur verið framlengd til 31. desember 2032.[3] Íslenska fiskveiðilögsagan er 751.345 ferkílómetrar[4] – ein sú verðmætasta á norðurslóðum.

359 ma. kr. útflutningsverðmæti sjávarafurða (2025)[5]
751.345 km² íslenska fiskveiðilögsagan[4]
Með ESB-aðild yrði íslenska kvótakerfið ekki lengur alfarið íslenskt stjórnkerfi. Það yrði fellt inn í sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB, þar sem heildarafli og hlutdeild ríkja í veiðiheimildum ráðast af ákvörðunum á vettvangi sambandsins. Þar vegur svokölluð hlutfallsleg stöðugleika-regla þungt, en hún byggir á sögulegri veiðireynslu aðildarríkja, að stórum hluta frá árunum 1973–1978.

Í skýrslu utanríkisráðuneytisins um framkvæmd EES-samningsins frá apríl 2018 kemur fram að fiskveiðar falla utan gildissviðs EES-samningsins – Ísland stjórnar þeim því sjálft í dag. Við aðild að ESB færist sú stjórn yfir til Brussel, enda er CFP einkavaldssvið sambandsins.[6]

  1. TFEU 3. gr. (1)(d) – einkavald ESB yfir verndun lífríkis sjávar innan CFP
  2. CFP Regulation (EU) No 1380/2013, Art. 5 – jafn aðgangur
  3. Regulation (EU) 2022/2495 – 12-mílna undanþága framlengd til 2032
  4. Marine Regions (VLIZ) – EEZ-dataset (751.345 km²)
  5. Radarinn – útflutningur sjávarafurða 2025
  6. Gengið til góðs – Skref í átt að bættri framkvæmd EES-samningsins (utanríkisráðuneytið, apríl 2018)
02

Fordæmin – hvað hefur gerst í öðrum ríkjum

Írland 2025 · Bretland 2020 · Factortame-dómurinn

Mál Írlands í desember 2025 sýnir að vernd í sjávarútvegi sem hvílir á pólitísku samkomulagi fremur en bindandi sáttmálatexta getur vikið þegar meirihluti aðildarríkja kýs svo.

Fordæmi – desember 2025

Írland: 50 ára vernd sniðgengin með auknum meirihluta

Haag-viðmiðin frá 1976 tryggðu Írlandi lágmarkskvóta í eigin lögsögu og höfðu haldið gildi sínu í tæp 50 ár. Á fiskveiðiráðherrafundi ESB í desember 2025 komu Frakkland, Holland, Þýskaland og Pólland í veg fyrir að Írland gæti virkjað viðmiðin við ákvörðun aflaheimilda fyrir 2026. [1] Írland varð undir. Haag-viðmiðin höfðu verið forsenda þess að Írland gekk inn í sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna.

Fordæmi – Factortame-dómurinn

Bretland: Gat ekki takmarkað eignarhald útgerða

Bretland reyndi að krefjast þess að útgerðir væru 75% í eigu breskra ríkisborgara til að fá hlutdeild í landskvótanum. Evrópudómstóllinn úrskurðaði að slíkt stæðist ekki löggjöf ESB.[2] Ísland gæti á sama hátt ekki komið í veg fyrir að erlend fyrirtæki keyptu íslenskar útgerðir og fengju hlutdeild í kvóta.

Hvað þetta þýðir Reglan um hlutfallslegan stöðugleika, sem ætti að tryggja Íslandi varanlega hlutdeild í veiðiheimildum, er í reglugerð, ekki bundin í sáttmála ESB.[3] ESB getur breytt henni með þingmeirihluta í ráðherraráðinu, án þess að Ísland geti rönd við reist.
  1. Fishermen say industry facing 'toughest ever year' - RTÉ 31. desember 2025
  2. CJEU mál C-213/89, Factortame I (1990) – takmörkun á eignarhaldi útgerða braut löggjöf ESB
  3. CFP Regulation (EU) No 1380/2013, Art. 16 – hlutfallslegur stöðugleiki sem afleidd löggjöf
03

EMFAF-styrkir - sjóður í samhengi við auðlindina

EMFAF sjóðurinn er lítill. Sameiginleg fiskveiðistefna er mikil.

Evrópski hafs-, fiskveiða- og fiskeldissjóðurinn (EMFAF) hefur heildarfjármagn upp á €6,1 ma. fyrir öll 27 aðildarríki á tímabilinu 2021–2027.[1] Mat fyrir Ísland, miðað við stærð sjávarútvegs:

€20–30 m. á ári (≈ 2,9–4,4 ma. kr.)[2]
EMFAF-styrkur sem hlutfall af útflutningsverðmæti sjávarafurða
0% 0,8–1,2% 100%
Stærðarsamhengið: EMFAF-styrkurinn (€20–30 m.) nemur um 0,8–1,2% af árlegum útflutningsverðmætum sjávarafurða (~359 ma. kr.).[3] EMFAF er almenn skipulagsfjármögnun ESB fyrir sjávarútveg aðildarríkja – ekki greiðsla fyrir aðgang að lögsögu – en hlutfallið sýnir hve smár sjóðurinn er miðað við þá auðlind sem fellur undir sameiginlega fiskveiðistefnu.
Tollfrjáls aðgangur Ísland flytur nú þegar stór hluta sjávarafurða til ESB. Við aðild myndu tollar falla niður. Grænland fékk tollfrjálsan aðgang þegar það gekk út úr ESB árið 1985 – gegn því að veita ESB aðgang að fiskimiðum sínum. Þetta gefur til kynna hvert markaðsverð fiskveiðiheimildanna er.

Sem aðildarríki hefði Ísland atkvæðisrétt í ráðherraráðinu þar sem ákvarðanir um aflaheimildir eru teknar. En Spánn og Frakkland – sem eiga stóra flota en rýr fiskimið – hafa sögulega barist fyrir auknum aðgangi að miðum annarra ríkja. Átakalínur ESB í sjávarútvegsmálum eru milli norðlægra og suðlægra ríkja.

Ytri samningar: NEAFC og strandríkjastaðan rökstutt

Einkavald ESB yfir verndun lífrænna auðlinda sjávar nær einnig til ytri samninga: sambandið fer eitt með gerð þjóðréttarsamninga á sviðum þar sem sameiginlegar reglur gilda (3. gr. (2) TFEU),[4] og samkvæmt VI. hluta reglugerðar 1380/2013 annast sambandið ytri fiskveiðitengsl aðildarríkjanna.[5]

Í dag er Ísland sjálfstæður samningsaðili að Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndinni (NEAFC), þar sem deilistofnum á borð við makríl, kolmunna og norsk-íslenska síld er stýrt. Samningsaðilar NEAFC eru ESB, Ísland, Noregur, Bretland, Rússland og Danmörk (fyrir hönd Færeyja og Grænlands); aðildarríki ESB sitja ekki sjálf sem aðilar, heldur fer framkvæmdastjórnin með samningsumboð fyrir þeirra hönd á grundvelli afstöðu sem ráðherraráðið ákveður.[6]

Við aðild myndi Ísland því missa eigið sæti við NEAFC-borðið og verða fulltrúa af framkvæmdastjórn ESB. Eftir útgöngu Breta yrði Ísland að líkindum stærsti einstaki hagsmunaaðili sambandsins fyrir þessa stofna, en sameiginleg afstaða ESB er ákveðin með auknum meirihluta aðildarríkjanna – stærð tryggir því ekki ráðandi stöðu. Um leið hyrfi það sem sjálfstætt strandríki hefur sterkast í hendi: að setja einhliða aflamark og semja út frá þeirri stöðu.

  1. EMFAF Regulation (EU) 2021/1139 – heildarfjármagn €6,1 ma. 2021–2027
  2. EC – EMFAF Programmes 2021–2027 (samanburðarríki: DK €29 m., IE €20 m., LV €19 m., EE €14 m., FI €10 m. á ári)
  3. Radarinn – útflutningsverðmæti sjávarafurða ~359 ma. kr. (2025)
  4. Sáttmálinn um starfshætti ESB (TFEU), 3. gr. (2) – ytra einkavald sambandsins til samningagerðar (consolidated TFEU, EUR-Lex)
  5. Reglugerð (ESB) nr. 1380/2013, VI. hluti – ytri stefna sambandsins í fiskveiðimálum (EUR-Lex)
  6. Samningsaðilar NEAFC og samningsumboð framkvæmdastjórnar f.h. ESB – framkvæmdastjórn ESB (Oceans and Fisheries, oceans-and-fisheries.ec.europa.eu) og skýringargreinargerð, EUR-Lex CELEX:52023PC0362
Lykilspurning

Hvort samningaleið á borð við Noreg-fordæmið er raunverulega í boði?

Noregur hefur náð samningi um aðgang að innri markaði án þess að vera aðili að CFP. Noregur er hinsvegar stór olíuframleiðandi og einn mikilvægasti viðskiptavinur ESB, Ísland er í annarri stöðu.

Grænlandslíkanið, tollfrjáls aðgangur gegn veiðiheimildum, er annað fordæmi. Þar seldi Grænland fiskveiðiheimildir gegn markaðsaðgangi. Spurningin er því á hvaða verði yrðu íslenskar veiðiheimildir keyptar og af hverjum?