Vextir nýrra lána eru lagðir á allan skuldastofninn og verðbólgumunur talinn sem vaxtakostnaður.
Niðurstaða Evrópumálanna
Fullyrðing – í dreifingu á samfélagsmiðlum
„Á samfélagsmiðlum dreifist mynd með fullyrðingunni að krónan kosti heimili, fyrirtæki og hið opinbera 441 milljarð króna á ári samanborið við evru. Talan er reiknuð sem mismunur 8,8% íslenskra vaxta á nýjum lánum 2026 og 3,35% evru-vaxta, margfaldaður við allar útistandandi skuldir landsmanna, 8.201 ma.kr."
Greining – Evrópumálin
Forsendur myndarinnar miða sjálfar við meðalvexti á nýjum lánum 2026, 8,8%. Sú prósenta er margfölduð við allar útistandandi skuldir heimila, fyrirtækja og hins opinbera, 8.201 ma.kr.1 En meginhluti þessara skulda ber eldri, fasta eða verðtryggða vexti langt undir 8,8%, svo talan reiknar stóran hluta stofnsins á röngum vaxtagrunni.
Nafnvextir innihalda alltaf verðbólguálag, því lánveitandi krefst bóta fyrir þá rýrnun sem verðbólgan veldur (Fisher-sambandið). Evruvextirnir 3,35% standa á um 2% verðbólgu á evrusvæðinu og íslensku 8,8% á 4,5% verðbólgu, sem myndin gefur sjálf upp.2 Stærstur hluti 5,45 prósentustiga „munarins" er því einfaldlega verðbólgumunur. Raunvaxtakostnaðurinn sjálfur, umfram verðbólgu, er miklu minni. Réttur samanburður er á raunvöxtum, nafnvöxtum að frádreginni verðbólgu, því aðeins þeir mæla kostnaðinn sem stendur eftir þegar verðbólgan er dregin frá báðum megin.
Þegar verðbólgan er dregin frá báðum megin standa eftir íslenskir raunvextir um 4,3% (8,8% − 4,5%) og evru-raunvextir um 1,35% (3,35% − 2%). Þá er munurinn um 3 prósentustig í stað 5,45.
Þessar prósentutölur eru eingöngu unnar úr forsendum myndarinnar sjálfrar, 8,8% og 3,35% nafnvöxtum og 4,5% og ~2% verðbólgu. Þetta er ekki sjálfstæð mæling á íslenskum eða evrópskum vöxtum. Tölurnar leiðrétta aðeins þá útreikninga sem myndin byggir á.
Raunvextir mæla fjármagnskostnaðinn, en há nafnvaxtagjöld valda samt lausafjárþrýstingi hjá skuldsettum heimilum hér og nú. Sú byrði er raunveruleg þótt verðbólgan éti höfuðstólinn til lengri tíma.
Vextir sem heimili og fyrirtæki greiða eru um leið vaxtatekjur íslenskra banka, sparifjáreigenda og lífeyrissjóða.3 Lægri vextir þýða lægri vaxtatekjur og þar með lægri lífeyri. Þetta fé færist milli hópa innanlands frekar en að það tapist úr landi. Sá hluti „kostnaðarins" sem flyst milli innlendra hópa leggst því ekki á þjóðarbúið í heild.
Markaðsvextir eru ekki þeir sömu í öllum evruríkjum. Þeir ráðast af áhættu hvers hagkerfis, lánshæfismati og gerð fjármálakerfisins. Ítalía og Grikkland greiða hærri vexti en Þýskaland þótt evran sé sameiginleg.
Hér er rétt að greina á milli tveggja ólíkra álaga. Háir íslenskir vextir endurspegla annars vegar gengis- og verðbólguáhættu, álag fyrir hættuna á gengisfalli og óstöðugu verðlagi, og hins vegar útlánaáhættu, álag fyrir greiðsluþol hagkerfisins. Evran fjarlægir fyrra álagið. Gengisáhættan hverfur og verðbólguvæntingar akkerast við ECB. Það er raunverulegur ávinningur og myndi að líkindum lækka íslenska vexti nokkuð. En hún fjarlægir ekki útlánaáhættuálagið, og það er einmitt það álag sem heldur vöxtum Ítalíu og Grikklands yfir þýskum þrátt fyrir sameiginlega mynt. Samanburðurinn við þau ríki snýst því um útlánaáhættu fremur en gengisáhættu.
Ódýrt evru-lánsfé á árunum 2000–2008 ýtti undir fasteignabólurnar á Írlandi og Spáni og leiðréttinguna sem fylgdi. Aðild að evrusvæðinu fjarlægir ekki áhættuálagið á íslensk lán. Hún færir aðeins viðmiðunarvextina til, og það gerist ekki fyrr en að loknu margra ára Maastricht-ferli.
Vaxtamunur er vissulega til staðar. En hann er aðeins brot af 441 milljarði, og sumt af honum er tilfærsla milli innlendra hópa fremur en kostnaður þjóðarinnar.
Með evru fengum við lægri vexti – eins og í Þýskalandi? Um Maastricht-ferlið og hvers vegna ECB-vextir fást ekki sjálfkrafa við aðild.